Rachunek zysków i strat (RZiS) można sporządzić w dwóch wersjach: w wariancie porównawczym albo kalkulacyjnym. Oba są równoprawne i oba wynikają z załącznika nr 1 do ustawy o rachunkowości – różnią się jedynie tym, jak prezentują koszty. Wybór między nimi należy do kierownika jednostki (art. 47 ust. 4 ustawy o rachunkowości) i przekłada się bezpośrednio na sposób ewidencji kosztów oraz konfigurację programu księgowego. Ten artykuł wyjaśnia, czym różnią się oba warianty, kiedy wybrać który i jak odwzorować je w praktyce. 

Najważniejsze informacje w skrócie

• RZiS można sporządzić w dwóch wariantach – porównawczym albo kalkulacyjnym; oba wynikają z załącznika nr 1 do ustawy o rachunkowości, a wyboru dokonuje kierownik jednostki (art. 47 ust. 4).
• Wariant porównawczy prezentuje koszty według rodzaju (koszty rodzajowe, zespół 4) i zawiera pozycję „Zmiana stanu produktów”.
• Wariant kalkulacyjny prezentuje koszty według funkcji (koszt wytworzenia sprzedanych produktów, koszty sprzedaży, koszty ogólnego zarządu) i wymaga prowadzenia kont zespołu 5.
• Wynik finansowy jest w obu wariantach identyczny – różni się wyłącznie sposób prezentacji i grupowania kosztów.
• W programie księgowym wariant odwzorowuje się, podpinając właściwe konta do pozycji układu (zespół 4 dla porównawczego, zespół 5 dla kalkulacyjnego) – bez mieszania podpięć.

Czym są warianty rachunku zysków i strat?

Wariant RZiS to sposób prezentacji kosztów w rachunku zysków i strat. Ustawa o rachunkowości dopuszcza dwie wersje: porównawczą, w której koszty grupuje się według rodzaju, oraz kalkulacyjną, w której koszty przypisuje się do funkcji, jaką pełnią w jednostce. Wynik finansowy jest w obu wariantach taki sam – różni się jedynie droga jego prezentacji i szczegółowość informacji o kosztach. 

Zgodnie z art. 47 ust. 4 pkt 1 ustawy o rachunkowości typowe jednostki (inne niż banki oraz zakłady ubezpieczeń i reasekuracji) sporządzają RZiS według załącznika nr 1 – w wariancie kalkulacyjnym albo porównawczym, zależnie od wyboru dokonanego przez kierownika jednostki. Analogiczny wybór mają jednostki małe korzystające z uproszczonego wzoru z załącznika nr 5. 

Rachunek zysków i strat w wariancie porównawczym – co to jest i kiedy go wybrać? 

RZiS w wariancie porównawczym to wersja rachunku zysków i strat, w której koszty prezentuje się według rodzaju (tzw. koszty rodzajowe). W sprawozdaniu widać wprost, ile jednostka wydała na poszczególne kategorie kosztów, bez przypisywania ich do funkcji. To najprostsza w prowadzeniu wersja RZiS, dlatego często wybierają ją jednostki usługowe, handlowe i mniejsze podmioty. 

W wariancie porównawczym koszty rodzajowe obejmują kolejno: 

• amortyzację, 
• zużycie materiałów i energii, 
• usługi obce, 
• podatki i opłaty, 
• wynagrodzenia, 
• ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia, 
• pozostałe koszty rodzajowe. 

Cechą charakterystyczną tego wariantu jest pozycja „Zmiana stanu produktów” (zwiększenie lub zmniejszenie), która koryguje przychody o wartość produktów wytworzonych, lecz jeszcze niesprzedanych, a także o produkcję w toku. Dzięki niej wynik pozostaje prawidłowy nawet wtedy, gdy jednostka gromadzi zapasy wyrobów gotowych. To odróżnia wariant porównawczy od kalkulacyjnego i sprawia, że dobrze sprawdza się tam, gdzie nie prowadzi się rozbudowanej ewidencji kosztów według miejsc powstawania. 

Kiedy wybrać RZiS porównawczy? Jest to naturalny wybór, gdy: 

• jednostka ewidencjonuje koszty wyłącznie lub głównie w zespole 4 (koszty rodzajowe) i nie chce budować pełnego rozliczenia kosztów według funkcji; 
• działalność ma charakter usługowy lub handlowy, a zapasy wyrobów gotowych są niewielkie albo nie występują; 
• priorytetem jest prostota ewidencji i przejrzysty obraz struktury kosztów rodzajowych. 

Rachunek zysków i strat w wariancie kalkulacyjnym – dla kogo i czym się różni?

RZiS w wariancie kalkulacyjnym to wersja rachunku zysków i strat, w której koszty prezentuje się według funkcji, jaką pełnią, a nie według rodzaju. Zamiast pozycji rodzajowych pojawiają się w nim trzy główne kategorie: koszt wytworzenia sprzedanych produktów, koszty sprzedaży oraz koszty ogólnego zarządu. Dzięki temu wariant kalkulacyjny pokazuje wprost, ile kosztowało wytworzenie tego, co sprzedano, i pozwala czytelniej ocenić rentowność sprzedaży. 

Za tę czytelność trzeba jednak zapłacić bardziej rozbudowaną ewidencją. Wariant kalkulacyjny wymaga rozliczania kosztów według miejsc powstawania i typów działalności, co w praktyce oznacza prowadzenie kont zespołu 5 i przenoszenie na nie kosztów rodzajowych z zespołu 4. Jest to wersja preferowana przede wszystkim przez jednostki produkcyjne oraz podmioty, które chcą prezentować i analizować koszty w podziale na funkcje. 

Wybór wariantu kalkulacyjnego warto rozważyć, gdy: 

• jednostka prowadzi działalność produkcyjną lub wytwórczą; 
• istotna jest informacja o koszcie własnym sprzedaży i rentowności poszczególnych obszarów; 
• jednostka prowadzi już ewidencję kosztów według miejsc powstawania (zespół 5). 

Wariant porównawczy a kalkulacyjny – kluczowe różnice 

Najkrócej: oba warianty prowadzą do tego samego wyniku finansowego, ale inaczej pokazują koszty. Wariant porównawczy grupuje je według rodzaju i koryguje o zmianę stanu produktów; wariant kalkulacyjny grupuje je według funkcji i wymaga rozliczenia kosztów na miejsca powstawania. Poniższe zestawienie porządkuje te różnice: 

Jak odwzorować wybrany wariant w programie księgowym?

W programie Symfonia Finanse i Księgowość wybrany wariant RZiS odwzorowuje się przez podpięcie właściwych kont do pozycji układu sprawozdawczego. Zestawienie liczy się z menu Raporty > Zestawienia > Rachunek zysków i strat, a konta przypisuje w oknie konfiguracji układu – po lewej stronie widoczne są konta bez zdefiniowanej pozycji, po prawej pozycja układu, do której się je przenosi. 

Dla wariantu porównawczego do pozycji układu podpina się konta kosztów rodzajowych z zespołu 4. Dla wariantu kalkulacyjnego – konta zespołu 5 (koszt własny sprzedaży, koszty sprzedaży, koszty ogólnego zarządu). Ponieważ oba warianty korzystają z tego samego planu kont, najważniejsze jest, aby nie mieszać podpięć: konta przypisuje się spójnie do jednego wybranego układu, tak aby prezentacja kosztów była jednorodna. Każde konto wpływające na wynik musi mieć przypisaną pozycję – w przeciwnym razie program zgłosi komunikat „Nieprawidłowa definicja pozycji dla konta”, a jego saldo nie trafi do sprawozdania. 

Dobrą praktyką jest, aby po każdej zmianie w planie kont przeliczyć RZiS i uzgodnić sumę jego pozycji z wynikiem finansowym z księgi głównej. Jeśli obie wartości się zgadzają, a program nie zgłasza nieprzypisanych kont, konfiguracja wybranego wariantu jest kompletna. 

Najczęściej zadawane pytania (FAQ) 

Czy w wariancie porównawczym trzeba prowadzić konta zespołu 5? 

Nie. Wariant porównawczy opiera się na kosztach rodzajowych z zespołu 4, więc do samego RZiS konta zespołu 5 nie są potrzebne. Jednostka może je prowadzić dodatkowo do celów zarządczych, ale nie jest to warunek sporządzenia rachunku zysków i strat w tym wariancie. 

Co to jest pozycja „Zmiana stanu produktów” w RZiS? 

To pozycja występująca w wariancie porównawczym, która koryguje przychody o wartość produktów wytworzonych, lecz jeszcze niesprzedanych, oraz o produkcję w toku. Dzięki niej wynik jest prawidłowy nawet wtedy, gdy jednostka gromadzi zapasy wyrobów gotowych. W wariancie kalkulacyjnym pozycja ta nie występuje, bo koszty odnosi się bezpośrednio do sprzedanych produktów. 

Czy można zmienić wariant RZiS z roku na rok? 

Wariant prezentacji jest elementem przyjętych zasad (polityki) rachunkowości, a te powinny być stosowane w sposób ciągły. Zmiana wariantu jest możliwa, ale wiąże się z odpowiednim ujęciem i opisaniem tej zmiany oraz zapewnieniem porównywalności danych – decyzję podejmuje kierownik jednostki zgodnie z polityką rachunkowości. 

Czy wynik finansowy zależy od wybranego wariantu? 

Nie. Niezależnie od tego, czy jednostka sporządza RZiS w wariancie porównawczym, czy kalkulacyjnym, wynik finansowy jest identyczny. Różni się wyłącznie sposób prezentacji i grupowania kosztów.